Phân biệt phản ứng thông thường sau tiêm và Sốc phản vệ (Anaphylaxis): Dấu hiệu cấp cứu mẹ cần biết

1. Phản ứng thông thường sau tiêm chủng: Dấu hiệu hệ miễn dịch đang làm việc

Sau khi tiêm vắc xin, cơ thể giải phóng các cytokine gây viêm (Interleukin, Interferon) để kích hoạt đại thực bào và tế bào lympho nhận diện kháng nguyên. Đây là phản ứng sinh học bình thường chứng tỏ hệ miễn dịch đang hoạt động tốt. Các dấu hiệu thông thường chiếm trên 95% trường hợp gồm:

• Sốt nhẹ hoặc vừa từ 37.5°C đến 38.5°C xuất hiện trong vòng 24 giờ sau tiêm và tự thoái lui sau 1-2 ngày.
• Sưng nhẹ, đỏ, hơi đau hoặc có nốt cứng nhỏ tại chỗ tiêm ở đùi hoặc bắp tay.
• Trẻ hơi quấy khóc, biếng ăn nhẹ, ngủ nhiều hơn bình thường.
• Cách xử trí tại nhà: Mặc quần áo thoáng mát, chườm khăn ẩm ấm, cho bú nhiều lần. Cho uống Paracetamol (10-15mg/kg) nếu sốt trên 38.5°C. Tuyệt đối không đắp chanh, khoai tây hay dán cao dán lên vị trí tiêm.

2. Nhận diện Sốc phản vệ (Anaphylaxis) và Dấu hiệu Cờ đỏ (Red Flags)

Sốc phản vệ là phản ứng quá mẫn tức thì loại I qua trung gian kháng thể IgE, cực kỳ hiếm gặp (tỷ lệ 1-2 ca trên 1 triệu liều) nhưng diễn tiến tối cấp đe dọa tính mạng. Các dấu hiệu cờ đỏ xuất hiện trong vòng vài phút đến 2 giờ sau tiêm gồm:

• Hô hấp: Thở rít thanh quản (Stridor), thở khò khè, khó thở nhanh gấp, rút lõm hõm ức và khoang liên sườn, tím tái môi đầu chi.
• Tuần hoàn & Da niêm: Mày đay đỏ ngứa lan nhanh toàn thân, phù môi, phù mí mắt, da tái xanh nổi vân tím, chân tay lạnh ngắt, mạch nhanh nhỏ khó bắt.
• Thần kinh & Tiêu hóa: Li bì, gọi hỏi không đáp ứng, ánh mắt vô thần, nôn tháo vọt liên tục, co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ.

3. Xử trí cấp cứu: Quy tắc 30 phút theo dõi tại cơ sở y tế

Toàn bộ các trường hợp sốc phản vệ nặng đều khởi phát trong 30 phút đầu sau tiêm. Đó là lý do Bộ Y Tế quy định bắt buộc theo dõi trẻ tối thiểu 30 phút tại điểm tiêm chủng trước khi ra về. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó thở hay nổi mày đay toàn thân nào, nhân viên y tế sẽ tiêm bắp ngay lập tức Adrenaline (Epinephrine) 1:1000 vào mặt trước ngoài đùi — đây là thuốc giải cứu mạng sống duy nhất, không được chậm trễ.